İş Güvenliği Levhaları: Renkleri, Anlamları ve Yasal Zorunluluk

İş güvenliği levhalarının rengi ve şekli Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'nin ekleriyle belirlenir: yasak işaretleri kırmızı çerçeveli daire, uyarı işaretleri sarı üçgen, emredici işaretler mavi daire, acil çıkış ve ilk yardım işaretleri yeşil, yangınla mücadele işaretleri kırmızı dikdörtgen ya da karedir. İşveren, risk değerlendirmesine göre risklerin yeterince azaltılamadığı yerlerde bu işaretleri bulundurmakla yükümlüdür.

İş güvenliği levhaları hangi yönetmeliğe tabidir?

İşyerlerindeki levhaların temel kaynağı, 11.09.2013 tarihli ve 28762 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'dir. Yönetmelik, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 30. maddesine dayanılarak ve 92/58/EEC sayılı Avrupa Birliği Parlamentosu ve Konsey Direktifine paralel olarak hazırlanmıştır (md. 3).

Amacı, 1. maddede şöyle tanımlanır: "Bu Yönetmeliğin amacı, işyerlerinde kullanılacak sağlık ve güvenlik işaretlerinin uygulanması ile ilgili asgari gereklilikleri belirlemektir." Kapsamı ise geniştir: "Bu Yönetmelik hükümleri 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki tüm işyerlerinde uygulanır." (md. 2/1)

Yönetmelik, levhayı da tanımlar. İşaret levhası, "Geometrik bir şekil, renkler ve bir sembol veya piktogramın kombinasyonu ile özel bilgi ileten ve yeterli aydınlatma ile görülebilir hale getirilmiş levha"dır (md. 4/1-g). Yani bir iş güvenliği levhasının anlamını şekil, renk ve piktogram birlikte taşır.

Ek-1'deki genel kural da bunu destekler: "Sağlık ve güvenlik işaretleri sadece bu Yönetmelikte belirlenen mesaj veya bilgiyi iletmek üzere kullanılacaktır." (Ek-1, 1.3)

İşverenin iş güvenliği levhası yükümlülüğü nedir?

Levha asma yükümlülüğü Yönetmeliğin 5. maddesindedir ve doğrudan risk değerlendirmesine bağlanmıştır:

"İşveren, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 10 uncu maddesinin birinci fıkrası gereğince işyerinde gerçekleştirilen risk değerlendirmesi sonuçlarına göre; işyerindeki risklerin ortadan kaldırılamadığı veya toplu korumaya yönelik teknikler veya işin organizasyonunda kullanılan önlem, yöntem veya süreçlerle yeterince azaltılamadığı durumlarda, bu Yönetmelikte yer aldığı şekliyle sağlık ve güvenlik işaretlerini bulundurur ve uygun yerlerde kullanılmasını sağlar." (md. 5/1)

Bu hükümden iki sonuç çıkar. Birincisi, Yönetmelik her işyeri için hazır bir levha listesi vermez; hangi levhanın nereye asılacağını risk değerlendirmesi belirler. İkincisi, levha riski ortadan kaldırmanın yerine geçmez; risk başka yollarla yeterince azaltılamadığında devreye girer.

Levhayı asmak tek başına yetmez. Yönetmelik iki yükümlülük daha getirir:

• "İşveren, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 16 ncı maddesinin hükümleri saklı kalmak şartıyla, işyerinde kullanılan sağlık ve güvenlik işaretleri hakkında çalışanları veya temsilcilerini bilgilendirir." (md. 6/1)
• "İşveren, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 17 nci maddesinin hükümleri saklı kalmak şartıyla, işaretlerin anlamları ve bu işaretlerin gerektirdiği davranış biçimleri hakkında, çalışanların eğitim almasını sağlar." (md. 6/2)

Ayrıca 7. maddeye göre işveren, Yönetmeliğin kapsadığı konularla ilgili "çalışanların veya temsilcilerinin görüşlerini alır ve katılımlarını sağlar."

6331 sayılı Kanun ne diyor?

Yönetmeliğin dayandığı 6331 sayılı Kanun'da işverenin genel yükümlülüğü 4. maddede yer alır. Levha ihtiyacıyla ilişkili iki bent şunlardır:

• "Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır." (md. 4/1-c)
• "Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır." (md. 4/1-d)

Kanun'un 10. maddesi de açıktır: "İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür." Aynı Kanun'a göre "İşveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz." (md. 4/4) Yükümlülüklere aykırılık için idari para cezaları Kanun'un 26. maddesinde düzenlenir; güncel tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla değişir.

İş güvenliği levhalarında renkler ne anlama gelir?

Güvenlik renklerinin anlamı Ek-1'in 4. bölümündeki tabloda verilir ve "güvenlik rengi kullanılan tüm işaretlere uygulanır." Tablo aşağıda Yönetmelikteki ifadelerle aktarılmıştır.

Tablonun altındaki notlar da önemlidir. Mavi için: "Sadece dairevi bir şekil içinde kullanıldığında emniyet rengi olarak kabul edilir." Parlak turuncu için: "Emniyet işaretleri dışında sarı yerine kullanılabilir. Özellikle zayıf doğal görüş şartlarında floresan özellikli bu renk çok dikkat çekicidir."

Mavi notu pratikte şunu söyler: Yönetmeliğe göre mavi, kare ya da dikdörtgen bir tabelada güvenlik rengi sayılmaz. Emredici işaret, Ek-2'ye göre mavi zeminli daire biçimindedir.

İş güvenliği levhalarının şekilleri ve türleri

Yönetmelik, işaretleri amaçlarına göre tanımlar. Yasak işareti, "Tehlikeye neden olabilecek veya tehlikeye maruz bırakabilecek bir davranışı yasaklayan işaret"tir; uyarı işareti "Bir tehlike kaynağı veya tehlike hakkında uyarıda bulunan işaret", emredici işaret ise "Uyulması zorunlu bir davranışı belirleyen işaret"tir (md. 4). Bu işaretlerin biçim ve renkleri Ek-2'nin 3. bölümünde verilir:

Bu türler dışında bilgi veren levhalar Yönetmelikte "bilgilendirme işareti" olarak tanımlanır: "Yasak işareti, uyarı işareti, emredici işaret, acil çıkış ve ilkyardım işaretleri dışında bilgi veren diğer işaretler" (md. 4/1-b). Bir levhanın altına eklenen yazılı panel ise "ek bilgi levhası"dır: "Bir işaret levhası ile beraber kullanılan ve ek bilgi sağlayan levha" (md. 4/1-c).

Yasak işaretleri

Kırmızı çerçeve ve diyagonal çizgi, gösterilen davranışın yapılmaması gerektiğini anlatır. Ek-2'de örnek olarak verilen yasaklayıcı işaretler şunlardır: Sigara İçilmez; Sigara içmek ve açık alev kullanmak yasaktır; Yaya giremez; Suyla söndürmek yasaktır; İçilmez; Yetkisiz kimse giremez; İş makinası giremez; Dokunma.

Ek-2'deki liste dışında, risk değerlendirmesinin gösterdiği davranışlar için de aynı biçimde yasak levhası yapılır. Örneğin taşlama makinesi kullanılan atölyelerde taşlama yapmak yasaktır levhası ya da yandan taşlama yapmak yasaktır levhası bu türdendir. Diğer örnekleri yasaklayıcı işaretler sayfasında bulabilirsiniz.

Uyarı işaretleri

Sarı üçgen, bir tehlike kaynağı veya tehlike hakkında uyarır; Ek-1 tablosundaki talimatı "Dikkatli ol, önlem al, kontrol et" şeklindedir. Ek-2'deki örnekler: Parlayıcı madde veya yüksek ısı; Patlayıcı madde; Toksik (Zehirli) madde; Aşındırıcı madde; Radyoaktif madde; Asılı yük; İş makinası; Elektrik tehlikesi; Tehlike; Lazer ışını; Oksitleyici madde; İyonlaştırıcı olmayan radyasyon; Kuvvetli manyetik alan; Engel; Düşme tehlikesi; Biyolojik risk; Düşük sıcaklık; Zararlı veya tahriş edici madde.

Ek-2'deki "Elektrik tehlikesi" işaretinin karşılığı dikkat elektrik tehlikesi levhasıdır; elektrik panosu gibi elektrik tehlikesi bulunan noktalarda kullanılır.

"Düşük sıcaklık" işaretinin karşılığı ise kar tanesi piktogramlı donma tehlikesi levhasıdır.

Emredici işaretler

Mavi daire, uyulması zorunlu bir davranışı gösterir; çoğunlukla kişisel koruyucu donanım kullanımını ister. Ek-2'deki örnekler: Gözlük kullan; Baret tak; Eldiven giy; Maske kullan; İş ayakkabısı giy; Yaya yolunu kullan; Koruyucu elbise giy; Yüz siperi kullan; Emniyet kemeri kullan; Kulak koruyucu tak. Listede bir de "Genel emredici işaret" vardır ve yanında şu not yer alır: "gerektiğinde başka işaretle birlikte kullanılacaktır".

Ek-2'deki "Yüz siperi kullan" işaretinin karşılığı yüz siperi kullan levhasıdır.

Mavi daire, altına yazılı bir ek bilgi levhasıyla da kullanılabilir. Bu alanda baret takmak zorunludur levhası bu düzene bir örnektir. Diğer örnekler emredici işaretler sayfasındadır.

Acil çıkış ve ilk yardım işaretleri

Yönetmelik bu işaretleri "Acil çıkış yolları, ilkyardım veya kurtarma ile ilgili bilgi veren işaretler" olarak tanımlar (md. 4/1-a). Yeşil zeminli, dikdörtgen veya kare levhalardır. Ek-2'deki örnekler: Acil çıkış ve kaçış yolu; Yönler (Yardımcı bilgi işareti); İlk Yardım; Sedye; Güvenlik duşu; Göz duşu; Acil yardım ve ilk yardım telefonu.

Kaçış yolu üzerindeki kapılar için acil çıkış kapısı levhası, tahliyede toplanılacak nokta için kullanılan acil toplanma bölgesi levhası da aynı yeşil zemin ve kare biçimle yapılır.

Yangınla mücadele işaretleri

Kırmızı zeminli, dikdörtgen veya kare levhalardır. Ek-2'deki örnekler: Yangın Hortumu; Yangın Merdiveni; Yangın Söndürme Cihazı; Acil Yangın Telefonu; Yönler (Yardımcı bilgi işareti).

Ek-1 bu konuda kalıcı işaretleme ister: "Yangınla mücadele ekipmanının bulunduğu yerler, işaret levhası ve kırmızı renkle kalıcı şekilde işaretlenecektir." (Ek-1, 2.1.1) Ek-4 de şunu ekler: "Bu tür ekipmanı belirlemede kırmızı renk kullanılır. Kırmızı alan, ekipmanın kolayca tanınabilmesi için yeterince geniş olması sağlanır." (Ek-4, 3)

Ek-2'deki "Acil Yangın Telefonu" işaretinin karşılığı acil yangın telefonu levhasıdır. Yangın kovası asılan noktalar için yangın kovası levhası kullanılır.

Ek-2'de olmayan bir tehlike için hangi levha kullanılır?

Ek-2, biçim ve renk kurallarını "yasaklama, uyarı, emir, kaçış yolu, acil durumlarda kullanılacak ya da yangınla mücadele amaçlı ekipmanı belirten ve benzeri işaret levhaları" için koyar (Ek-2, 1.1). Piktogramlar da birebir kopyalanmak zorunda değildir: "Aynı anlamı veriyorsa ve yapılan değişiklik ya da düzenleme anlamını belirsiz hale getirmeyecekse, kullanılan piktogramlar bölüm 3'te belirtilenlerden biraz farklı ya da daha ayrıntılı olabilir." (Ek-2, 1.3)

Bu nedenle risk değerlendirmesinde Ek-2'de adı geçmeyen bir tehlike çıkarsa, aynı biçim ve renk kurallarına uyan bir levha seçilir. Kayma tehlikesi için kaygan zemin levhası, makinelerde dönen dişlilere dikkat levhası bu türden uyarı levhalarıdır. Yönetmelik ve ekleri TS EN ISO 7010 standardına atıf yapmaz; bu yazı yalnız Yönetmelik eklerini esas alır.

İş güvenliği levhaları nereye ve nasıl asılır?

Yerleştirme kuralı Ek-2'nin 2. bölümündedir: "İşaret levhaları özel bir tehlike olan yerlerin ve tehlikeli cisimlerin hemen yakınına, genel tehlike olan yerlerin girişine, engeller dikkate alınarak, görüş seviyesine uygun yükseklik ve konumda, iyi aydınlatılmış, erişimi kolay ve görünür bir şekilde yerleştirilecektir." (Ek-2, 2.1)

Aynı maddenin devamı aydınlatmayı düzenler: İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik hükümleri saklı kalmak şartıyla, "doğal ışığın zayıf olduğu yerlerde floresan renkler, reflektör malzeme veya yapay aydınlatma kullanılacaktır." Yönetmelik santimetre cinsinden bir montaj yüksekliği vermez; ölçüt "görüş seviyesine uygun yükseklik"tir.

Diğer uygulama kuralları şöyle özetlenebilir:

• Malzeme: "İşaret levhaları kullanıldıkları ortama uygun, darbeye ve hava koşullarına dayanıklı malzemeden yapılacaktır." (Ek-2, 1.4)
• Boyut ve görünürlük: "İşaret levhalarının boyutları ile kolorimetrik ve fotometrik özellikleri, bunların kolayca görülebilir ve anlaşılabilir olmalarını sağlayacaktır." (Ek-2, 1.5)
• Sayı ve yer: "İşaretlerin ve sinyal aygıtlarının sayısı ve yerleştirileceği yerler, tehlikenin büyüklüğüne ve bunların uygulanacağı alana göre belirlenecektir." (Ek-1, 7)
• Kalabalık yok: "Çok sayıda işaret birbirine çok yakın bir şekilde yerleştirilmeyecektir." (Ek-1, 5.1.1)
• Bakım: İşaretler "düzenli aralıklarla temizlenecek, kontrol, bakım ve tamiri yapılacak ve gerektiğinde değiştirilecektir." (Ek-1, 6)
• Kaldırma: "İşaret levhasının gösterdiği durum ortadan kalktığında, işaret levhası da kaldırılacaktır." (Ek-2, 2.2)
• KKD ile görme ve işitme: Kişisel koruyucu kullanımından kaynaklananlar dahil, çalışanların görme ve işitmelerine engel olacak bir husus varsa "ilgili işaretlerin güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için gerekli önlemler alınacaktır." (Ek-1, 11)

Engeller ve düşme riski olan yerler için Ek-1 kalıcı işaret ister: "Engellere çarpma veya düşme riski olan yerler, işaret levhası ve güvenlik rengi ile kalıcı şekilde belirlenecektir." (Ek-1, 2.1.3) Ek-5'e göre bu yerler "birbirini takip eden sarı ve siyah ya da kırmızı ve beyaz renk şeritleriyle işaretlenir" (Ek-5, 1.1) ve şeritler "yaklaşık olarak 45 derece açıyla ve aynı büyüklükte boyanır." (Ek-5, 1.3)

İlgi Trafik'in iş güvenliği levhalarında ürün sayfasına göre vinil etiket (sticker folyo), 3 mm dekota (PVC) ve 1 mm galvaniz sac seçenekleri bulunur; bazı ürünlerde fosforlu ve reflektif yüzey de seçilebilir. Malzemeyi, Ek-2'deki "ortama uygun, darbeye ve hava koşullarına dayanıklı" ölçütüne göre levhanın asılacağı yere bakarak seçin.

Trafik levhası ile iş güvenliği levhası aynı şey mi?

Hayır. Yönetmelik, taşımacılık işaretlerini kapsam dışında bırakır: "Bu Yönetmelik hükümleri; ... b) Kara, demir, deniz, hava ve iç suyolu taşımacılığının düzenlenmesinde kullanılan işaretlemelerde, uygulanmaz." (md. 2/2)

Fark renge de yansır. Karayolundaki tehlike uyarı işaretleri kırmızı kenarlı, beyaz zeminli eşkenar üçgendir; iş güvenliği uyarı işaretleri ise sarı zemin, siyah çerçeve ve siyah piktogramla yapılır. Trafik levhalarındaki şekil düzeni için trafik levhalarının şekilleri yazımıza bakabilirsiniz.

İşyeri içinde araç trafiği varsa Yönetmelik iki sistemi birleştirir: "Ek-5'te belirtilen hususlara aykırı olmamak şartı ile kara, demir, deniz, hava ve iç suyolu taşımacılığı alanlarında kullanılan işaretler, işyerinde benzeri taşımacılığın yapılması halinde aynen kullanılır." (md. 5/2) Ek-5'e göre de çalışanların korunması gerekiyorsa "araç trafiğine açık yollar, zemin rengi de dikkate alınarak, açıkça seçilebilir şekilde, sarı ya da beyaz renkli sürekli şeritlerle belirtilir." (Ek-5, 2.1)

İş güvenliği levhası seçerken kontrol listesi

1. Güncel risk değerlendirmesini açın; levha ihtiyacını tehlike bazında çıkarın (Yönetmelik md. 5/1).
2. Her tehlike için işaret türünü belirleyin: davranış yasaklanacaksa yasak, tehlike bildirilecekse uyarı, donanım isteniyorsa emredici, yol ya da ekipman gösterilecekse acil çıkış, ilk yardım veya yangınla mücadele işareti.
3. Şekil ve rengi Ek-2 tablosuyla karşılaştırın; mavinin yalnız daire içinde emniyet rengi sayıldığını unutmayın.
4. Levhayı tehlikenin hemen yakınına ya da alanın girişine, görüş seviyesinde ve iyi aydınlatılmış bir yere planlayın (Ek-2, 2.1).
5. Ortama dayanıklı malzeme seçin; doğal ışığın zayıf olduğu yerlerde floresan renk, reflektör malzeme veya yapay aydınlatma kullanın (Ek-2, 2.1).
6. Çalışanları levhaların anlamı ve gerektirdiği davranış hakkında bilgilendirin ve eğitin (md. 6).
7. Periyodik kontrolde solmuş, kırılmış ya da artık gereksiz kalmış levhaları değiştirin veya kaldırın (Ek-1, 6; Ek-2, 2.2).

Sıkça Sorulan Sorular

İş güvenliği levhası asmak zorunlu mu?

Evet, risk değerlendirmesi gerektiriyorsa zorunludur. Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'nin 5. maddesine göre işveren, risklerin ortadan kaldırılamadığı veya toplu koruma ve iş organizasyonuyla yeterince azaltılamadığı durumlarda sağlık ve güvenlik işaretlerini bulundurur ve uygun yerlerde kullanılmasını sağlar. Yönetmelik her işyeri için sabit bir liste vermez; hangi levhanın gerektiğini risk değerlendirmesi belirler.

İş güvenliği levhalarında sarı renk ne anlama gelir?

Sarı, uyarı işaretinin rengidir. Ek-1'deki tabloya göre sarının talimatı "Dikkatli ol, önlem al, kontrol et" şeklindedir. Uyarı işaretleri üçgen biçimindedir; sarı zemin üzerine siyah piktogram ve siyah çerçeve taşır ve sarı kısımlar işaret alanının en az yüzde 50'sini kapsar. Elektrik tehlikesi, düşme tehlikesi ve aşındırıcı madde işaretleri bu türdendir.

Mavi levhaların hepsi emredici işaret midir?

Hayır. Ek-1'deki tablonun notuna göre mavi, "Sadece dairevi bir şekil içinde kullanıldığında emniyet rengi olarak kabul edilir." Emredici işaret, mavi zemin üzerine beyaz piktogramlı bir dairedir ve uyulması zorunlu bir davranışı belirtir; baret tak, gözlük kullan, eldiven giy gibi. Mavi, kare veya dikdörtgen bir tabelada Yönetmeliğe göre güvenlik rengi sayılmaz.

İş güvenliği levhası hangi yüksekliğe asılır?

Yönetmelik santimetre ya da metre olarak bir yükseklik vermez. Ek-2'ye göre levhalar, özel tehlikenin hemen yakınına veya genel tehlike olan yerin girişine, engeller dikkate alınarak "görüş seviyesine uygun yükseklik ve konumda", iyi aydınlatılmış, erişimi kolay ve görünür şekilde yerleştirilir. Doğal ışığın zayıf olduğu yerlerde floresan renk, reflektör malzeme veya yapay aydınlatma kullanılır.

Acil çıkış ve yangın levhaları arasındaki fark nedir?

İkisi de dikdörtgen veya kare biçimindedir; fark renktedir. Acil çıkış ve ilk yardım işaretleri yeşil zemin üzerine beyaz piktogramla, yangınla mücadele işaretleri kırmızı zemin üzerine beyaz piktogramla yapılır. Yeşil levhalar kaçış yolunu, ilk yardım ve kurtarma noktalarını; kırmızı levhalar yangın hortumu, yangın söndürme cihazı ve yangın merdiveni gibi ekipmanın yerini gösterir.

Kaynak: Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği ve ekleri (mevzuat.gov.tr); 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr)

Uyarı, yasak, emredici ve acil durum işaretlerini üretimden doğrudan iş güvenliği levhaları sayfamızda bulabilirsiniz.