Yol Güvenlik Dubaları: Yol Çalışmasında Duba Nasıl Dizilir?

Yol güvenlik dubası, yol çalışmasında çalışma alanını sınırlamak ve daralan kesimde trafiği yeni şeride yumuşakça aktarmak için düzgün, doğrusal bir hat hâlinde dizilir. Karayolları Genel Müdürlüğü'nün (KGM) 2023 tarihli yol çalışmaları standardında bu dubalar "trafik emniyet konisi" ve "trafik emniyet silindiri" adıyla geçer; giriş rakordmanında koni aralığı en fazla 2 m'dir, çalışma alanı boyunca en fazla aralık yol türüne göre 2 m'den 30 m'ye çıkar.

Yol güvenlik dubası nedir, KGM belgelerinde hangi adla geçer?

Günlük dilde "duba" denen ürünler, KGM'nin Yol Yapım, Bakım ve Onarımlarında Trafik İşaretleme Standartları'nda (2023) iki ayrı donanım olarak tanımlanır: trafik emniyet konisi ve trafik emniyet silindiri. İkisi de standardın "Trafiği Yönlendirici Donanım ve İşaretler" bölümünde kılavuz bariyer ve plastik bariyerle birlikte anlatılır; rakordmanlarda onarım yaklaşım levhalarıyla (T-33d, T-33e, T-33f) birlikte veya onların yerine kullanılır.

Standart, trafik emniyet konisini şöyle tarif eder: çalışma alanının sınırlandırılmasında kullanılır, gece kullanılacaksa görünürlük için yansıtıcı özelliğe sahip ve esnek malzemeden imal edilmiş olmalıdır. Koniler kırmızı ve beyaz renklerde olabileceği gibi tamamen turuncu da olabilir. Koninin şekli, TS EN 13422 standardında belirtilen S1 sınıfı ölçülerde olmalıdır.

Trafik emniyet silindiri için standardın tarifi şudur: çarpma sonucu eski hâline dönebilen silindirler, kırmızı veya turuncu plastik bir gövde üzerinde yüksek yansıtma özelliğine sahip beyaz reflektif bantlardan oluşmalıdır. KGM silindiri ürün adıyla değil bu özelliklerle tarif eder. Piyasada esnek delinatör veya şerit ayırıcı adıyla satılan bir ürün de kırmızı ya da turuncu gövdeli, beyaz reflektif bantlı ve çarpınca eski hâline dönebilen yapıdaysa bu tarife göre değerlendirilir; bandın yüksek yansıtma özelliği ürün bilgisinden ayrıca kontrol edilmelidir.

Malzeme konusunda standart açıktır: yol daraltması veya şerit azaltması için katı ve sert cisimler kullanılmamalıdır. Rakordman oluşturulan kesimlerde yönlendirici donanımın araç trafiğine bakan yüzü, çarpma hâlinde araçtaki hasarı artıracak katı ve sert malzemeden olmamalı ve yansıtıcı malzemeyle kaplanmalıdır. Aynı kesimlerde beton bariyer veya benzeri katı malzemelerden kaçınılması istenir.

Koni mi silindir mi? Kısa ve uzun süreli çalışma ayrımı

Dubanın türünü belirleyen ilk ölçüt çalışmanın süresidir. Standart, üzerinden gece geçmeyecek çalışmaları kısa süreli, üzerinden gece geçecek çalışmaları uzun süreli çalışma olarak adlandırır.

• Kısa süreli çalışma: Rakordman tesislerinde trafik emniyet konileri ve/veya onarım yaklaşım levhaları kullanılmalıdır.
• Uzun süreli çalışma: Rakordman tesislerinde trafik emniyet silindirleri ve/veya onarım yaklaşım levhaları ile birlikte flaşörler kullanılmalıdır.
• Zorunlu durumda gece koni: Gece çalışmasında koni kullanılırsa konilerin üzerinde sürücülerin rahatça görebileceği reflektif (yansıtıcı) malzeme bulunmalı, ayrıca flaşör kullanılmalıdır.
• Hızı yüksek yollar: Rakordman kesimlerinde ve çalışma sahası boyunca koni yerine onarım yaklaşım levhaları ile silindir, kılavuz bariyer ve plastik bariyer gibi donanımlar kullanılabilir.

Yaklaşık bir saatlik küçük ve kısa çalışmalarda önceden hazırlanmış bir geçici trafik kontrol planı gerekmeyebilir; standarda göre buralarda trafik emniyet konisi ve uyarı işareti gibi basit tedbirler yeterli olabilir. Araçla fasılalarla durarak yapılan hareketli çalışmalarda ise bir kesimdeki iş 30 dakikadan uzun sürecekse koni ve levhalarla sabit işaretlemeye geçilir.

Gece kullanılacak konide reflektif bant aranmasının dayanağı yukarıdaki gece kuralıdır. 50 cm reflektörlü trafik konisi tek bantlı, 75 cm ağırlıklı reflektörlü duba ise iki bantlı ve siyah ağırlık tabanlıdır. KGM metni bant sayısı için ayrı bir ölçü yazmaz; koninin şekli için TS EN 13422 S1 sınıfına atıf yapar.

Yol çalışmasında dubalar nereye dizilir?

Standarda göre geçici trafik kontrol bölgesi genellikle dört kısımdan oluşur: ön uyarı alanı, geçiş alanı, çalışma alanı ve trafik alanı. Ön uyarı alanında levhalar bulunur; dubaların asıl işi geçiş alanında ve çalışma alanının çevresindedir.

Geçiş alanının KGM'deki adı rakordmandır: yolun geniş hâlinden daraltılmasına veya tersine, yavaş yavaş değişerek trafiğin normal istikametine döndürüldüğü kısım. Rakordman koni, silindir ve/veya onarım yaklaşım levhaları ile kurulur. Dört türü vardır:

• Giriş (katılım) rakordmanı: Çalışma alanı başındaki emniyet alanından önce, bir şeritteki trafiğin diğer şeride katılmasını sağlar.
• Kaydırma rakordmanı: Şerit sayısı azaltılmadan trafiğin geçici olarak yön değiştirmesini sağlar.
• Çıkış rakordmanı: Çalışma alanı bittikten sonra yolun normal akış düzenine çevrildiği kısımdır.
• Banket rakordmanı: Yol kenarındaki banketi trafiğe geçici olarak kapatır.

Rakordmanın boyu, işletme hızına göre verilen eğimle belirlenir. Standarttaki değerler en yüksek eğimlerdir; eğim küçültülerek (örneğin 1/10 yerine 1/15) rakordman uzatılabilir.

Rakordman ile çalışma sahası arasında ön emniyet alanı, çalışma sahası ile çıkış rakordmanı arasında arka emniyet alanı, yanda ise yan emniyet açıklığı bırakılır. Arka emniyet alanı bütün çalışmalarda en az 9 m'dir. Bu alanlarda çalışma yapılmaz, malzeme ve iş makinesi bulunmaz; standarda göre emniyet alanlarına yalnızca trafik konileri ve işaretleri kontrol etmek amacıyla girilebilir.

Duba aralığı kaç metre olmalı?

Koni aralıkları, standardın 4–9. bölümlerindeki rakordman detaylarında yol türüne göre ayrı ayrı ve tavsiye niteliğinde verilir. Bu değerler en fazla mesafelerdir; yol ve trafik durumuna göre azaltılabilir. Detaylarda koni yerine onarım yaklaşım levhaları ile silindir, kılavuz bariyer veya plastik bariyer de kullanılabilir.

(B): Bu detaylarda standart "Koniler büyük boy olacaktır" der. İşaretsiz hücrelerde "Koniler küçük boy olabilir" ifadesi geçer.

Duba yüksekliği: küçük boy ve büyük boy

Standart iki koni boyu tanımlar: küçük boy h = 450–500 mm, büyük boy h = 750–900 mm. Şehir içinde hızı 70 km/h'nin altında olan yollarda ve yaya yollarında bütün detaylarda küçük boy koni yeterlidir. Hızı 70–90 km/h olan şehir içi yollarda, şehir dışı yollarda ve otoyollarda giriş ve kaydırma rakordmanı detaylarında "koniler büyük boy olacaktır" denir; otoyolda çıkış rakordmanı için de aynı ifade geçer. Bu yollarda çalışma alanı geçişinde, rakordman geçiş alanında ve banket rakordmanında küçük boy koni kullanılabilir.

Ürün seçerken bu iki aralığa bakmak yeterlidir: 50 cm'lik koniler küçük boy aralığına, 75 cm ve 90 cm'lik koniler büyük boy aralığına girer. 90 cm reflektörlü trafik konisi ve 90 cm ağırlıklı trafik konisi büyük boy sınıfındaki örneklerdir.

Rakordmandaki levhalar ve flaşörler

Rakordman detaylarında konilerin arasına sarı fonlu YBTT-36a,b "sağdan / soldan gidiniz" levhaları da yerleştirilir; hangi rakordmanda kullanılacakları her yol türünün detayında gösterilir. Levhalar önce rakordmanın ilk ve son noktalarına konur, aralara detaylarda verilen mesafeye göre eşit aralıklarla eklenir. Flaşörler iki levhanın tam ortasına gelir. Kısa süreli çalışmalarda flaşör kullanımına gerek yoktur.

Standarda göre ikaz lambaları (flaşörler) sarı ve kırmızı renkli olmalı, yol yüzeyinden yükseklikleri, bayrak aletleri üzerindekiler hariç, 1,20 m'yi aşmamalıdır. Yanıp sönen lambalar en az 20 cm çapında olmalı ve dakikada 60–75 kez yanmalıdır. Sarı lamba dikkat çekmek için, kırmızı lamba ise çalışma nedeniyle girişi yasaklanan yol kesimlerinde kullanılır.

Duba hangi görünürlük şartlarını sağlamalı?

Görünürlük kuralları standartta birkaç yerde geçer. Bir arada okunduğunda şu liste çıkar:

• Gece kullanılacak koni yansıtıcı özellikte ve esnek olmalıdır; zorunlu durumda gece kullanılan konide sürücünün rahatça göreceği reflektif malzeme ve flaşör bulunmalıdır.
• Silindirin gövdesinde yüksek yansıtma özelliğine sahip beyaz reflektif bantlar bulunmalıdır.
• Rakordmandaki yönlendirici donanımın trafiğe bakan yüzü yansıtıcı malzemeyle kaplanmalıdır.
• Koniler düzgün, doğrusal bir hat oluşturacak şekilde yerleştirilmelidir. Uzun süreli çalışmada, bir veya daha fazla şerit kapatılırken koni ve uyarı işaretlerinin düzgün hat oluşturmasına ayrıca dikkat edilir.
• Uzun süreli çalışmada işaretlemenin yaklaşık 150 m'den net görülmesi amaçlanır.
• Uzun süreli çalışmalarda ve tozlu ortamlarda koniler belirli aralıklarla toz, egzoz dumanı ve benzeri maddelerden temizlenmelidir; kırılan, bozulan ve yansıtıcı özelliğini yitiren elemanlar yenileriyle değiştirilmelidir.

Hızı yüksek yollarda yapılacak uzun süreli çalışmalar için standart, gerekli olanlarının seçileceği ilave önlemler sayar. Bunlar arasında kısa aralıklı, daha çok yönlendirici donanım, yansıtma özelliği yüksek türde yönlendirici donanım, daha uzun rakordman boyu ve yönlendirici donanımda devamlı yanan uyarı ışığı da vardır.

Yaya yolunda ve kaldırım çalışmasında duba kullanımı

Yaya yollarındaki çalışmalarda yayalara mutlaka alternatif bir yol gösterilir; bu geçici yaya yolunun genişliği en az 1 m olmalıdır. Yayaların taşıt yolundan yürütülmesi zorunluysa yaya bariyerleri ve trafik emniyet konileri yardımıyla güvenli bir geçiş bölgesi oluşturulur.

Kaldırım daralıp yayalar yola inmek zorunda kalırsa, kapatılan veya daraltılan şerit üzerinde en az 1 m yükseklikteki panolar ya da yaya bariyerleriyle ayrılmış, en az 1 m genişliğinde geçici yaya yolu kurulur. Yaya ve bisiklet yolları ile yaya geçitlerindeki çalışmalarda koni aralığı tablodaki gibi en fazla 2 m'dir.

Bölünmüş ve iki yönlü yolda trafik daraltılırken dubalar nasıl kullanılır?

Bölünmüş yolda bir platform kapatılıp trafik karşı platforma aktarıldığında, iki yönlü trafiğin oluştuğu platformda koni, silindir veya onarım yaklaşım levhalarıyla düzgün bir trafik akışı sağlanır. İki yönlü trafiği birbirinden ayırmak için yol ortasında ayırıcılar (trafik emniyet konileri, silindirler, onarım yaklaşım levhaları, plastik bariyerler vb.) kullanılır. Standart, bu aktarmanın uzun mesafelerde (en fazla 5 km) yapılmamasını ister.

Bölünmüş yol ortasındaki refüj üzerinde çalışılırken levha ve yönlendirici donanım iki yöndeki trafiğe de hitap edecek şekilde kullanılır.

İki yönlü yollarda kural farklıdır. Trafiğe açık genişlik en az 5,50 m ise trafik iki yönlü sürdürülür. Açık genişlik 5,50 m ile 2,75 m arasında kalırsa trafik tek yönde, kontrollü olarak geçirilir; bu durumda açık genişlik 3,70 m'den fazlaysa belirsiz alanları ortadan kaldırmak için koni, silindir veya onarım yaklaşım levhalarıyla yol genişliği 3,70 m'ye düşürülür.

100 cm esnek delinatör ve 75 cm esnek delinatör turuncu gövdeli, beyaz reflektif bantlı ve esnek yapılıdır; KGM'nin silindir tarifindeki gövde ve bant rengini taşır. Yol çalışmasında silindir yerine kullanılacaksa bandın yüksek yansıtma özelliği ürün bilgisinden teyit edilmelidir.

Delinatör ve refüj dubası kalıcı yolda nerede kullanılır?

Bu sorunun incelediğimiz iki KGM standardında sayısal bir cevabı yoktur. Karayolu Trafik İşaretleme Standartları-1, yol kenar dikmelerini, otokorkuluklar üzerine monte edilen yansıtıcıları ve benzeri trafik kontrol elemanlarını kendi kapsamı dışında bıraktığını yazar. Bu nedenle kalıcı yolda delinatör veya refüj dubası için KGM'den alınmış bir aralık ya da yükseklik veremiyoruz.

Refüj başlarının işaretlenmesi Standartlar-1'de levhalarla tarif edilir. TT-36a "sağdan gidiniz" levhası, taşıt yolu üzerindeki fiziki ayırıcı ve adaların başlarında, sürücülerin bu kesime çarpmalarını önlemek için kullanılır. T-34b refüj başı ek levhası her refüj başında değil, yalnız tehlike arz eden kesimlerde TT-36a'nın mesajını güçlendirmek için kullanılır. Sokak aydınlatması bulunmayan şehir dışı alanlarda ise TT-36a levhasının her zaman refüj başı ek levhasıyla tamamlanması gerekir; refüj başına çarpmanın söz konusu olmadığı kesimlerde ek levhaya gerek yoktur. Standartlar-1'de refüj dubası için ayrı bir tarif bulunmaz; refüj başının işaretlenmesi bu levhalarla yapılır.

Üç renk seçenekli 80 cm refüj dubası ve 100 cm sarı delinatör gibi ürünler daha çok kaldırım kenarında, otoparkta ve tesis içinde araç yolunu ayırmak için kullanılır. KGM'nin yol çalışması için tarif ettiği silindir kırmızı veya turuncu gövdeli ve beyaz reflektif bantlıdır; kamu yolundaki çalışmada bu tarife uyan ürün seçilmelidir. KGM standardı kamu yolları içindir; site, fabrika veya otopark içinde de aynı standarda uymak iyi uygulamadır. Duba türlerinin malzeme ve kullanım farklarını duba ve koni çeşitleri yazımızda ayrıca anlattık.

Dubalar hangi sırayla kurulur ve toplanır?

Standart, kurulum ve toplama sırasını da tarif eder. Kurulumda çalışma, işaretleme tamamlandıktan sonra başlar:

1. Daraltmanın aksi yönündeki trafiğe hitap eden ve çalışma alanına en uzak mesafede konulan T-15 "yolda çalışma" levhasıyla başlanır.
2. Daraltma yapılacak kesimde, trafiğin akış yönünde uzaktan yakına doğru levhalar ve diğer trafik kontrol elemanları konur.
3. Çalışma alanı önünde rakordman oluşturulur, çalışma alanının çevresi koni veya onarım yaklaşım levhalarıyla çevrilir.
4. Arka emniyet alanında işaretleme yapılarak kurulum bitirilir.

Toplama ters sırada yapılır: önce arka emniyet alanındaki trafik emniyet konisi ve onarım yaklaşım levhalarından başlanarak geriye doğru toplanır, ardından daraltma yapılan kesimde çalışma alanından uzaklaşarak levhalar kaldırılır, en son daraltma olmayan aksi yöndeki işaretler toplanır. Çalışma bittiğinde geçici trafik kontrol donanımı derhal kaldırılmalıdır. Kurulum sırasında çalışan tüm personel ışık yansıtıcı malzemeli bakım yeleği giymelidir.

Dubaların yanında kullanılacak sarı fonlu levhaların seçimini yol bakım onarım levhaları yazımızda bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Yol çalışmasında duba aralığı kaç metre olmalı?

KGM 2023 standardında giriş rakordmanında koni aralığı bütün yol türlerinde en fazla 2 m'dir; sağa kaydırma rakordmanında da 2 m verilir. Sola kaydırma rakordmanında 4 m, çıkış ve banket rakordmanlarında yolun hızına göre 2 m veya 5 m verilir. Çalışma alanı boyunca aralık şehir içinde 2–12 m, şehir dışında 24 m, otoyolda 30 m'ye kadar çıkar. Bu değerler en fazla mesafelerdir; yol ve trafik durumuna göre azaltılabilir.

Gece yol çalışmasında trafik konisi kullanılabilir mi?

Üzerinden gece geçecek uzun süreli çalışmalarda rakordmanlar için standart, silindir ve/veya onarım yaklaşım levhası ile birlikte flaşör kullanılmasını ister. Zorunlu durumlarda gece koni kullanılırsa konilerin üzerinde sürücülerin rahatça görebileceği reflektif malzeme bulunmalı ve flaşör kullanılmalıdır. Gece kullanılacak koniler ayrıca esnek malzemeden imal edilmiş olmalıdır.

Trafik konisi hangi renkte olmalı?

Standarda göre trafik emniyet konileri kırmızı ve beyaz renklerde olabileceği gibi tamamen turuncu da olabilir. Trafik emniyet silindirleri ise kırmızı veya turuncu plastik gövde üzerinde, yüksek yansıtma özelliğine sahip beyaz reflektif bantlardan oluşmalıdır. Kamu yolundaki çalışmada bu renklere uyan ürün seçilir; sarı veya siyah gövdeli dubalar ve delinatörler daha çok otopark, kaldırım kenarı ve tesis içinde kullanılır.

Duba yüksekliği kaç cm olmalı?

Standart küçük boy koni için 450–500 mm, büyük boy koni için 750–900 mm yükseklik verir. Şehir içinde hızı 70 km/h'nin altındaki yollarda küçük boy yeterlidir. Daha hızlı şehir içi yollarda, şehir dışı yollarda ve otoyollarda giriş ve kaydırma rakordmanlarında büyük boy koni kullanılır; çalışma alanı geçişinde küçük boy koni de olabilir.

Kaynak: Karayolları Genel Müdürlüğü, Yol Yapım, Bakım ve Onarımlarında Trafik İşaretleme Standartları (2023); Karayolları Genel Müdürlüğü, Karayolu Trafik İşaretleme Standartları-1

Yol çalışması için koni ve dubaları Duba ve Koni Çeşitleri, esnek şerit ayırıcıları Delinatör Çeşitleri sayfamızda bulabilirsiniz.